Muqdisho – Muhiimadda ay leedahay in dhammaan dadka Soomaaliyeed ay awoodaan in ay helaan daryeel caafimaad ayaa maanta lagu muujiyey munaasabad lagu xusayay Maalinta Caalamiga ah ee Caymiska Guud ee Caafimaadka (UHC), taas oo ay soo qabanqaabiyeen Qaramada Midoobay iyo Wasaaradda Caafimaadka iyo Daryeelka Bulshada ee Soomaaliya, iyadoo si gaar ah loogu baaqay in la sii wanaajiyo helitaanka daryeelka caafimaad ee bulshooyinka Soomaaliyeed ee nugul.
“Maalinta Caalamiga ah ee Caymiska Guud ee Caafimaadka waxaa ay ina xusuusinaysaa in qof walba uu caafimaad xaq u leeyahay, xaqaasi oo ku cad Dastuurka Ku-Meelgaarka ah ee Dowladda Federaalka Soomaaliya,” ayay tiri Madaxa Kooxda Ilaalinta Xuquuqda Aadanaha ee Hawlgalka Kalaguurka ee Kaalmaynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNTMIS), Kirsten Young.
“Maanta waxaan aad ugu faraxsanahay in aan la wadaagno qaar ka mid ah waxyaabihii aan la qabanaynay bahwadaagta sida Matxafka Qaranka ee Soomaaliya, Akademiyada Cilmiga, Dhaqanka iyo Suugaanta, xirfadlayaasha iyo dadka u ololeeya xuquuqda caafimaadka, iyo sidoo kale fannaaniinta, farshaxan-yaqaannada iyo bulshada rayidka – waxaad arki kartaa sida ka soo qaybgalayaashu ay u kala duwan yihiin, arrintan ayaa muujinaysa in loo dhan yahay,” ayay tiri Marwo Young, oo sidoo kale ah Ergayga Soomaaliya u qaabilsan Xafiiska Qaramada Midoobay Xuquuqda Aadanaha (OHCHR).
Mas’uulka Qaramada Midoobay ayaa la hadlaysay mas'uuliyiin ka socday wasaaradda, dhakhaatiir, wakiillo ka socday bulshada rayidka, iyo mas’uuliyiin ka socday hay’adaha Qaramada Midoobay oo ka soo qaybgaley kulan ka dhacey Matxafka Qaranka ee Soomaaliya. Hal-kudhegga Xuska Maalinta Caalamiga ah ee Caymiska Guud ee Caafimaadka (UHC) wuxuu ahaa ‘Kharashaadka Caafimaadka ee Aan La Awoodi Karin.’
Maaliyad dheeraad ah
Haddaladii uu ka jeediyay munaasabadda, Madaxa Maamulka Caafimaadka ee Wasaaradda Caafimaadka iyo Daryeelka Bulshada, Dr. Cabdullaahi Nuur Cumar (oo loo yaqaanno Dr. Guraash), ayaa ku sheegay in Soomaaliya ay hadda leedahay qiyaastii 1,261 xarumo caafimaad, laakiin wuxuu ka digay suurtagalnimada in loo xiro qaar ka mid ah xarumahaasi sababo la xiriira baahiyaha maaliyadeed ee taagan.
Si loo yareeyo caqabadahan, wuxuu sheegay in dowladda ay qorsheyneyso in ay ka raadsato maalgelin dheeraad ah oo dakhliga gudaha iyo in dib loo hawlgaliyo Hay’adda Caymiska Caafimaadka Qaranka si shacabka loo siiyo adeegyo caafimaad oo bilaash ah, inkastoo ay arrintani waqti dheer qaadan doonto.
“Sida aad la socotaanba, Wasaaradda waxaa ay dhowaan dhistey Hay’adda Caymiska Caafimaadka Qaranka, inkastoo aan weli la ansixin oo aan la sharciyeyn, haddana waxaa socda dedaallo dib loogu soo nooleynayo hay’addan muhiimka ah, maadaama hay’addani ay adeegyo siin doonto qof kasta oo Soomaali ah oo aan awoodin kharashaadka daryeelka caafimaadka,” ayuu yiri mas’uulka dowladda.
Darajada muujiyaha
Soomaaliya waxay muddo dheer la daalaa dhacaysey amni-darro, colaad, iyo dhibaatooyin cimilo oo aad u daran, iyadoo cudurkii saf-mareenka ahaa ee COVID-19 iyo carqaladihii ka dhashey ay saameeyeen adeegyada caafimaadka ee aasaasiga ah ayna sii xumeeyeen arrimo badan kuwaas oo sababey natiijooyin caafimaad oo liita.
Sida ay qabto warbixinta korjoogteynta UHC ee dhowaan la daabacey ee Hay'adda Caafimaadka Adduunka (WHO), muujiyaha baaxadda bixinta adeegyada UHC ee Soomaaliya ayaa hadda lagu qiyaasay boqolkiiba 30, iyadoo ahayd boqolkiiba 27 warbixintii hore.
Si ay gacan uga geystaan wax ka qabashada caqabadaha horyaalla daryeelka caafimaadka ee dalka, hay’adaha caafimaadka Soomaaliyeed, Matxafka Qaranka, Jaamacadda SIMAD, WHO, iyo UNTMIS ayaa iska kaashanaya in la hubiyo in macluumaadka caafimaadka si fudud loo heli karo. Dadaalkan waxaa ka mid ah samaynta farriimo si cad dadweynaha loogu gudbinayo oo ku saabsan helitaanka, gaarista, aqbalaadda, iyo tayada adeegyada daryeelka caafimaadka si loola tacaalo caqabadaha horyaalla caafimaadka Soomaaliya ee ka dhashay sanado badan oo ay jireen colaad iyo dhibaatooyin bani’aadminimo ah.
“Ma ahan oo kaliya in aan subaxnimadan halkan ugu kulannay in aan xusno Maalinta Caalamiga ah ee Caymiska Guud ee Caafimaadka, balse waxaan sidoo kale halkan ugu kulannay in aan ku muujinno caqabadaha caafimaad ee badan ee ay bulshada Soomaaliyeed la kulanto, kuwaas oo dhammaan aan lagu xallin karin hal maalin gudaheeda, laakiin waxaan is weydiin karnaa waxa aan wax ka qaban karno maanta, berri, sanadkan, iyo waxa aan horay u gaarnay,” ayay tiri mid ka mid ah wakiillada bulshada rayidka ee goobta joogay, Isuduwaha Ururka Brain Story Organization Somalia, oo ah hay’ad maxalli ah oo aan macaash doon ahayn oo diiradda saarta caafimaadka dhimir, Dr. Caashaa Xaaji.
“Sidaa daraaddeed, waxa ugu yar,” ayay tiri iyadoo hadalkeeda sii wadata, “waa in aan eegno waxa aan sameyn karno si aan u yareyno dhibaatooyinka bulshada. Talooyinka aan u jeedinayo dowladda, saaxiibbada caalamiga ah, iyo bulshada rayidka waa in la maalgeliyo nidaamyada caafimaadka dadweynaha oo xooggan, la taageero hababka maaliyadeed iyo in la ilaaliyo kuwa ugu nugul.”
Marka laga soo tago munaasabadda maanta, qayb ka mid ah xuska maalinta, Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ayaa bishii Oktoobar abaabushay tababar saddex maalmood soconayay oo loogu talagalay 16 xirfadleyaal caafimaad iyo adeeg bixiyeyaal oo ka dhacey magaalada Muqdisho. Waxaa diiradda lagu saarey xoojinta fahamka ka qaybgalayaasha ee xuquuqaha caafimaadka, sida uu uga shaqeeyo kooxaha kala duwan, iyo shuruucda caalamka, gobolka, iyo kuwa qaranka ee taageera xuquuqaha caafimaadka.
Maalinta Caalamiga ah ee Caymiska Guud ee Caafimaadka (UHC) waxaa lagu asteeyay qaraar ka soo baxay Golaha Guud ee Qaramada Midoobay 12-kii Disembar 2012, kaas oo dalalka ku boorinaya in ay dardargeliyaan horumarka dhinaca caymiska guud ee caafimaadka iyadoo ujeeddadu ahayd in kor loo qaado wacyigelinta ku saabsan baahida loo qabo nidaamyo caafimaad oo xooggan oo adkaysi leh iyo caymiska caafimaadka guud ee caalamiga ah.
